E. O. Wilson böceklere 'dünyayı çeviren küçük şeyler' dedi. Onlar olmasa, bahçemiz de mutfağımız da çökerdi.
Mayıs 1987. Washington'daki Ulusal Hayvanat Bahçesi, omurgasızlar sergisinin açılışını yapıyor. Konuşmacı, Harvard Üniversitesi'nden dünyaca ünlü biyolog Edward O. Wilson. Konuşmasında bir cümle kuruyor ve bu cümle ekoloji literatürüne geçiyor: 'Şu küçük şeyler için bir söz söyleyeyim — onlar dünyayı çeviren küçük şeylerdir.' Wilson'a göre eğer tüm omurgalılar (memeliler, kuşlar, balıklar) aniden yok olsa, dünya bir süre kaotik olur ama nihayetinde ekosistemler kendini onarırdı. Ama eğer böcekler ve diğer omurgasızlar yok olsa, karasal ekosistemler birkaç ay içinde tamamen çökerdi.
Bu çarpıcı iddia abartılı değildir. Böcekler dünya hayvan türlerinin yaklaşık dörtte üçünü oluşturur. Tozlaşmadan ayrıştırmaya, zararlı kontrolünden besin zincirlerine kadar her ekosistem hizmetinde kritik rol oynarlar. Birleşmiş Milletler'in 2019 raporuna göre dünya gıdasının yaklaşık %75'i tozlaşma sayesinde üretilir. Tozlaşmanın en büyük kısmı bal arıları, yaban arıları, çiçek sinekleri ve kelebekler tarafından gerçekleştirilir.
Bahçedeki faydalı böcekleri üç ana gruba ayırabiliriz. Tozlayıcılar — bal arıları (Apis mellifera), bombus arıları, tek başına yaşayan yaban arıları (mason bee, leafcutter bee), kelebekler ve çiçek sinekleri (Syrphidae). Yırtıcılar — uğur böcekleri (Coccinellidae), dantel kanatlılar (Chrysopidae), yırtıcı tahta kurtları, böcek kapan örümcekler. Parazitoidler — parazitik yaban arıları (Trichogramma, Braconidae), kendi yumurtalarını zararlı tırtılların ya da yaprak bitlerinin içine bırakırlar; gelişen larva konak böceği içeriden tüketir. Bu doğal kontrol mekanizması, kimyasal pestisitlerden çok daha hassas ve sürdürülebilirdir.
Ama böcekler küresel ölçekte tehlikede. 2017'de Almanya'da yapılan ünlü bir çalışma, doğa rezervlerinde bile uçan böcek biyokütlesinin son 27 yılda %75 azaldığını gösterdi. Sebepler: pestisit kullanımı (özellikle neonikotinoidler), tek tip tarım (monokültür), habitat kaybı, ışık kirliliği, iklim değişikliği. Wilson'un öğrencilerinden entomolog Doug Tallamy, bahçecilerin bu krize doğrudan müdahale edebileceğini savunuyor: yerel bitkilerle dolu bir bahçe, bir biyoçeşitlilik adası olur.
Xerces Society, 1971'de kurulan ve adını soyu tükenmiş bir kelebek türünden alan Amerikan kuruluşudur. Tozlayıcı koruma alanında dünyanın önde gelen kurumlarından biri olan Xerces, çiftçilere 'beneficial insect strips' (faydalı böcek şeritleri) — tarla kenarına yerel çiçeklerle ekilmiş şeritler — kurmayı öneriyor. Bu şeritler hem tozlayıcı hem de yırtıcı böcek popülasyonlarını canlı tutar; mahsul verimini artırır ve pestisit ihtiyacını azaltır.
Ev bahçecisinin yapabilecekleri net ve etkilidir. Birincisi, geniş yapraklı yerel bitkiler ekmek — Türkiye'de papatya, kekik, lavanta, kişniş, fesleğen, civanperçemi gibi çiçekler hem mutfakta hem böcekler için. İkincisi, çiçeklenme dönemini uzun tutmak — ilkbahardan sonbahara kadar her ay çiçeklenen bitkiler bulundurmak. Üçüncüsü, hiçbir koşulda neonikotinoid pestisit kullanmamak; mecbur kalındığında akşam saatlerinde ve hedefe yönelik uygulamak. Dördüncüsü, çıplak toprak alanlar bırakmak — yer altında yuva yapan yaban arılarının %70'i yumuşak toprağa ihtiyaç duyar. Beşincisi, bir 'böcek oteli' kurmak — kuru saplar, delikli odun parçaları, taşlar bir köşede yığılmış bir yapı solitery arılara ve uğur böceklerine kışlık yer sağlar. Altıncısı, bahçenin bir köşesini 'vahşi' bırakmak — biçilmemiş, müdahale edilmemiş, biraz dağınık. En yüksek biyoçeşitlilik bu kontrolsüz alanlarda bulunur.
Wilson'un yıllar önce dediği gibi, dünyayı bizim için çeviren küçük şeylerin yarısını bilmediğimizi unutmamak gerek. Onları korumak, kendi geleceğimizi korumaktır.
İlham Kaynağı
E. O. Wilson / The Little Things That Run the World (1987)
